ถ้าเอ่ยถึง "ลำปาง" 'รินทร์ว่าส่วนใหญ่คงจะรู้จักกันเป็นอย่างดีอยู่แล้วนะคับ ในฐานะเมืองรถม้าอันโด่งดังและชามกระเบื้องเคลือบลายไก่ แล้วถ้า 'รินทร์ลองเอ่ยถึง "แม่เมาะ" ดูบ้างล่ะคับ? เดาได้เลยว่าน้อยคนนักที่จะนึกถึงแม่เมาะ ที่เป็นอำเภอที่สำคัญแห่งหนึ่งของลำปาง
 
'รินทร์รู้จักแม่เมาะตั้งแต่ก่อนเข้าทำงานคับ ตอนนั้นเริ่มรู้จักแม่เมาะ ในฐานะที่เป็นเหมืองถ่านหินที่ใหญ่ที่สุดในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โดยมีจุดเริ่มต้นในการผลิตกระแสไฟฟ้าที่ใหญ่ที่สุดในภาคเหนือ จากพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 7 คับ...พระองค์ทรงเป็นผู้ใ้ห้กำเนิดกิจการเหมืองแร่ถ่านหินที่แม่เมาะ
 
ต่อมาภายหลัง 'รินทร์ได้มีโอกาสเดินทางไปทำงานที่แม่เมาะ ได้เห็นเหมืองถ่านหินขนาดยักษ์ ที่กว้างสุดลูกหูลูกตา ได้เรียนรู้อะไรหลาย ๆ อย่างจากแม่เมาะ ทำให้ทุกวันนี้ภาพของแม่เมาะไม่ได้เป็นเพียงแค่เหมืองถ่านหินธรรมดาอย่างเดียวแล้วล่ะคับ เพราะนอกจากแม่เมาะจะเป็นแหล่งศึกษาทางภูมิศาสตร์และธรณีวิทยา ที่ควรค่าแก่การศึกษาแล้ว แม่เมาะยังกลายเป็นมิวเซียมที่เจ๋งที่สุดแห่งหนึ่งในภาคเหนืออีกด้วย

ที่แจ่มกว่านั้นนะคับ ในหน้าหนาวที่แม่เมาะจะมีดอกบัวตองสวย ๆ บานสะพรั่งเต็มไปหมด เหมาะสำหรับผู้รักธรรมชาติและการท่องเที่ยวคับ กางเต็นท์นอนรับลมเย็น ๆ ได้อย่างสบายใจด้วยนะคับ
 
แม่เมาะปัจจุบันกลายเป็นเหมืองถ่านหินที่มีรถขุดไฟฟ้าขนาดบิ๊กเบิ้ม วิ่งตะลุยปุเลง ๆ อยู่ภายในเหมืองคับ คอยตักถ่านหินใส่สายพานลำเลียงเข้าสู่โรงไฟฟ้า ซึ่งพวกพนักขับรถขุดพวกนี้นะคับ เปรียบเสมือนพวกที่มีชีวิตอยู่ใต้ผืนแผ่นดิน คอยทำหน้าที่ขุดเจาะแสงสว่างให้พวกที่มีชีวิตอยู่ด้านบนได้ใช้กระแสไฟฟ้า เพราะว่ากระแสไฟฟ้าที่ใช้ ๆ กันอยู่ทุกวันไม่ได้หามาได้อย่างง่าย ๆ หรอกคับ
 
ถ้าจำกระบวนการผลิตกระแสไฟฟ้าที่ 'รินทร์เคยเล่าให้ฟังกันได้ เพื่อน ๆ หลายคนคงนึกภาพออกนะคับ ว่ากว่าจะได้กระแสไฟฟ้าสัก MW ลำบากกันขนาดไหน ที่แม่เมาะก็เช่นกันคับ ไม่ใ่ช่แค่ดีดนิ้วปุ๊ปแล้วก็ได้กระแสไฟฟ้าปั๊ป แต่ในภาพของความเป็นจริง ทุกชีิวิตในเหมืองถ่านมีการทำงานตลอด 24 ชั่วโมงทุกวันคับ ทำหน้าที่ของแต่ละคนที่เปลี่ยนก้อนพลังงานที่เคยซุกซ่อนฝังตัวเองอยู่ใต้พื้นโลกมานานนับล้าน ๆ ปี ให้กลายสภาพเปลี่ยนเป็นกระแสไฟฟ้าให้ได้ใช้กันในปัจจุบัน
 
ดังนั้นเรื่องของแม่เมาะ จึงไม่ได้มีเพียงแค่เหมือนถ่านหินลิกไนต์ธรรมดา หรือกระบวนการผลิตกระแสไฟฟ้าเท่านั้นหรอกคับ หากแต่เป็นเรื่องราวของชีิวิตและิจิตใจของเหล่ามนุษย์ไฟฟ้า ที่มีชีวิตอยู่เพื่อทำให้ถ่านหินและำกระแสไฟฟ้ามาบรรจบพบกันได้ เพราะงั้นลองมาทำความรู้จักกับแม่เมาะ...เหมืองถ่านหินลิกไนต์ ที่มีขนาดใหญ่ที่สุดในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้กันคับ 'รินทร์จะเป็นไกด์พาทัวร์เองคับ

แม่เมาะเป็นอำเภอหนึ่งในจังหวัดลำปาง ที่เป็นที่รู้จักกันทั่วทั้งประเทศ ในฐานะเป็นแหล่งที่ตั้งของเหมืองแร่ถ่านหินลิกไนต์ ถ้าใครแวะเวียนผ่านไปมาคงหลีกเลียงไม่ได้หรอกนะคับ ที่จะต้องสัมผัสกับเรื่องราวของถ่านหินที่แปรสภาพเป็นกระแสไฟฟ้าได้ เพราะงั้นมารู้จักถ่านหินกันก่อนดีกว่าคับ ว่าเจ้าก้อนถ่านหินสีดำ ๆ ที่เรียกว่าถ่านหินลิกไนต์นั้น มีความเป็นมายังไง
 
"ถ่านหิน" จัดเป็นเชื้อเพลิงจากซากดึำกดำบรรพ์ (Fossil Fuels) ชนิดหนึ่งคับ ซึ่งเป็นเชื้อเพลิงที่เปลี่ยนสภาพมาจากซากของสิ่งมีชีวิต ทั้งพืชและสัตว์ในยุคต่าง ๆ โดยมีกระบวนการทางเคมีและธรณีวิทยาเป็นตัวช่วย ผ่านกาลเวลามาอย่างยาวนาน เชื้อเพลิงประเภทนี้ได้แก่ถ่านหิน (Coal) ก๊าซธรรมชาติ (Natural Gases) น้ำมันดิบ (Natural Oil) และหินน้ำมัน (Oil Shale) คับ
 
โดยที่ถ่านหินเกิดจากต้นไม้ธรรมดาคับ ที่กลายเป็นวัตถุธาตุที่มองดูละม้ายคล้ายกับหิน โดยที่อาศัยกาลเวลาก่อเกิดยาวนานนับล้านปี ถูกทับถมภายใต้ความดันสูงในหนองน้ำตามธรรมชาติ ตกตะกอนสะสมจนกลายเป็นพีต ซึ่งจัดว่าเป็นถ่านที่มีคุณภาพดีคับ แต่ยังไม่นับว่าเป็นถ่านหิน
 
สิ่งที่สำคัญที่สุดในกระบวนการกลายเป็นถ่านหินก็คือ สภาพแวดล้อมของแอ่งสะสมตะกอนคับ ถ้าหากว่าซากพืชซากสัตว์ที่จมอยู่ใต้น้ำลึกจนเกินไป จุลินทรีย์ก็ไม่สามารถย่อยสลายได้คับ หรือถ้าตื้นเกินไปออกซิเจนในอากาศก็ไม่อาจทำให้ซากพืชซากสัตว์เกิดการเน่าเปื่อยได้หมดคับ

แต่สำหรับเหมืองแม่เมาะ ถ่านหินลิกไนต์จำนวนมากภายในเหมืองเกิดจากการสะสมตัวของถ่านหินคับ โดยเกิดการป่าไม้โบราณจำนวนมากภายในแอ่งสะสมตะกอน จนเกิดการสะสมของตะกอนดินทรายแทนที่การสะสมของพีต แต่สิ่งสำคัญที่ทำให้แม่เมาะมีถ่านหินจำนวนมาก คือโครงสร้างของสถานที่ที่เหมาะสมต่อการเกิดแอ่งสะสมตัวของถ่านหินคับ เพราะการจมตัวลงสู่ใต้พืนดินเรื่อย ๆ ในอัตราที่เหมาะสม จะต้องอาศัยสถานที่ที่เหมาะเจาะทีเดียวคับ ถึงจะทำได้ดี
 
และแม่เมาะ ก็กลายเป็นแหล่งสะสมถ่านหินขนาดใหญ่ในประเทศไทยคับ ที่มีการสะสมตัวของถ่านหินบริเวณที่เป็นหุบโค้ง ๆ ซึ่งมักเป็นแอ่งระหว่างภูเขาคับ ซึ่งแอ่งของแม่เมาะเองก็มีลักษณะเฉพาะเช่นนี้แหละคับ โดยที่ถ่านหินนั้นจะมีคุณภาพที่แตกต่างกันคับ โดยจำแนกออกมาได้ 4 กลุ่มใหญ่ ๆ ตามอายุการเกิดและคุณภาพของถ่านหิน ดังนี้คับ
 
1. ถ่านหินลิกไนต์ (Lignite) แบบที่พบในเหมืองแม่เมาะนะคับ จะมีสีต่าง ๆ กันมากมายเลยล่ะคับ ตั้งแต่น้ำตาลอ่อนเรื่อยไปจนถึงน้ำตาลแก่ บางครั้งก็เรียกว่าถ่านหินสีน้ำตาลคับ (Brown Coal) ถ่านหินลิกไนต์จะมีปริมาณคาร์บอนต่ำคับ ทำให้ค่าความร้อนต่ำตามไปด้วย และมีปริมาณกำมะถันสูงทีเดียว มีความชื้นสูง มีควันและกลิ่นแรง มีความแข็งแรงพอสมควร มีซากพืชซากสัตว์หลงเหลืออยู่เล็กน้อยคับ ลิกไนต์ในประเทศไท